راهکارهای ارتقاء سرمایه اجتماعی با رهنمودهای قرآن کریم

راهکارهای ارتقاء سرمایه اجتماعی با رهنمودهای قرآن کریم

سرمایه اجتماعی ( Social Capital ) یک مفهوم بنیادین در جغرافیای جامعه شناسی و مدیریت استراتژیک است. سرمایه اجتماعی به زبان ساده ، چسب ارتباطات انسانی به مفهوم عام است. چیزی مانند چسب شیرازه بندی که صفحات یک کتاب را به هم متصل و نگه میدارد که اگر چسب نباشد ، همه صفحات ، پراکنده و آشفته احوال و بی ارتباط با هم خواهند شد و بدین ترتیب ، دیگر شاهد مجموعه ای منسجم و سازمان یافته و هدفمند به اسم کتاب ( جامعه ) نخواهیم بود . قرآن کریم به عنوان معجزه جاویدان پیامبر گرامی اسلام (ص) و کتاب سعادت دنیوی و اخروی همه ابناء بشر ، حاوی نکات انسان ساز بسیار ارزشمندی است که می‌توان از اعماق بیکران آن مرواریدها و جواهرات گرانارزشی را برای هدایت و سعادتمندی ، جستجو نمود. در این نوشتار، تلاش شده به اختصار و در راستای پیاده سازی آموزه ها و گسترش تعالیم قرآن کریم ، مصادیق و جلوه هایی مرتبط با مفهوم سرمایه اجتماعی را از میان آیات روحبخش قرآن کریم برای اهل تفکر و اندیشه استخراج و مورد بحث و مرور قرار دهیم.

برخی رهنمودهای قرآن کریم برای ارتقاء سرمایه اجتماعی عبارتند از :

1 - باید بنده خدا و گوش به فرمان او باشیم. این چسب اتصال و اتحاد و رمز انسجام و یکپارچگی ماست. در سوره ذاریات آیه 56 می‌فرماید : و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون. و برای بندگی کردن باید در راه خدا که همانا صراط مستقیم است حرکت کنیم زیرا راه های دیگر یا انحراف و اتلاف وقت است و یا راه شیطان که ذلیل کننده میباشد. سوره حمد آیه 6 : اهدنا الصراط المستقیم. 2 - یار و یاور خدا باشید تا خدا هم شما را یاری رسان باشد . یا ایها الذین آمنوا ان تنصروا الله ینصرکم و یثبت اقدامکم. سوره محمد آیه 7 . 3 - نسبت به هم سوء ظن نداشته باشیم و از غیبت کردن پرهیز کنیم و با القاب زشت یکدیگر را خطاب نکرده و در امور هم تجسس ننموده و حد و مرزهای میان هم را احترام بگذاریم . سوره حجرات آیه 11 و 12 : و لا تلمزوا انفسکم و لا تنابزوا بالالقاب . و لا تجسسوا و لا یغتب بعضکم بعضا . سوره همزه آیه 1 : ویل لکل همزه لمزه . 4 - با یکدیگر قشنگ و خوب و محترمانه صحبت کنیم . سوره بقره آیه 83 : و قولوا للناس حسنا 5 - حرف و عمل ما باید یکی باشد . سوره صف آیه2 : یا ایها الذین آمنوا لم تقولون ما لا تفعلون. از علت‌های مهم از دست رفتن سرمایه اجتماعی همین است که مسئولان و مدیران کشور چیزی را بگویند و به آن عمل نکنند یا باور نداشته باشند. این باعث ایجاد شکاف و خسارت شدید به رابطه دولت - ملت خواهد شد. مربیان و مسئولان و مدیرانی که حرف و عملشان با هم همخوانی ندارند ، بیشترین ضربه را به پیکره سرمایه اجتماعی وارد میکنند. 6 - حق را با باطل از بین نبریم. سوره بقره آیه 42 : و لا تلبسوا الحق بالباطل و تکتموا الحق و انتم تعلمون . اگر همه بدنبال اجرا و انجام حق باشند و از کارهای باطل و تصمیمات نادرست که حق و حقوق مردم را نابود میکند پرهیز کنند شاهد جامعه ای پاکدست و با حداقل تخلف و بد اخلاقی ها خواهیم بود و این کمک میکند تا استحکام بیشتر میان روابط فردی و اجتماعی را شاهد باشیم . 7 – باید با هم طبق تعاون کار کنیم و یار و یاور هم باشیم . این همه کلاهبرداری ها در جامعه برای چیست ؟ چرا دادگاه های ما اینقدر شلوغ هستند ؟ اتحاد و همدلی رمز پیروزی و موفقیت است . سوره مائده آیه 2 : و تعاونوا علی البر و التقوی . سوره آل عمران آیه 103 : واعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تفرقوا 8 – دوری جستن از تجاوز و تعدی به مال و اموال یکدیگر . سوره نساء آیه 29 : یا ایها الذین آمنوا لا تاکلوا اموالکم بینکم بالباطل . این همه چکهای برگشتی در بازار خریداری و فروش‌رسانیها ، این همه زندانی مالی در زندانها و این حجم از درگیری و نزاع بر سر مال و دارایی و اموال در برآیند آن است که فرد یا افرادی میخواهند همواره از موقعیتها سوء استفاده کرده و داشته های دیگران را برای خود تصاحب کنند . و اینجاست که رحم و مروت و مردانگی آسیب میبیند و همه به هم بی اعتماد میشوند . 9 – بدانیم که اجر کارهای خیر و خوب گم نمیشود . سوره توبه آیه 120 : ان الله لا یضیع اجر المحسنین . قطعا شما هر کار خیری که انجام دهید و دست افتاده ای را بگیرید و گره از مشکلات عده ای باز کنید خدا حاضر و ناظر است و میبیند و خودش اجر و مزد و پاداش کار خوب و شایسته و پسندیده را چندین و چند برابر میدهد. اگر روال و روش امور در جامعه بر پایه همین نیکوکاری و فعالیتهای عام المنفعه و خداپسندانه باشد قطعا بیکاری و بی خانمانی و فقر و فلاکت و محرومیتها نزول یافته و عدالت اجتماعی بیشتری را در سایه نیکوکاری و انجام کارهای خیر شاهد خواهیم بود . 10 – تغییر و تحول در جهت رشد و توسعه باید خواست عمومی مردم باشد . سوره رعد آیه 11 : ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم . از قدیم گفته اند که خواستن توانستن است . مردم باید اراده کنند و تلاش نمایند با هم افزایی و تجمیع همه نیروها و تواناییات ، راه پیشرفت و توسعه و تحول سازنده را هموار کرده و اصلاحات مثبت و راهگشا را برای خود رقم بزنند . 12 – باید به خدا توکل داشت و زلف خود را به خدا گره بزنیم . گفت که با خدا باش و پادشاهی کن . بی خدا باش و هر چه خواهی کن . سوره غافر ( مومن ) آیه 44 : و افوض امری الی الله ان الله بصیر بالعباد . سوره آل عمران آیه 159 : فاذا عزمت فتوکل علی الله ان الله یحب المتوکلین . 13 – شنونده فعال و خوبی باشیم . سوره زمر آیه 17 و 18 : فبشر عباد الذین یستمعون القول فیتبعون احسنه . بسیاری از حرف و حدیثهای رد و بدل شده بین ما انسانها مربوط به عدم مهارت لازم و کافی در شنیدن و گوش دادن است . صبح تا شب این همه حرف های جورواجور میشنویم و بر پایه آنها اغلب قضاوت کرده و تصمیم میگیریم که آخر کار هم متوجه میشویم حرف و شنیده ها باطل و نادرست و غیر دقیق بوده اند و اینها چسب روابط اجتماعی ما را از بین میبرد و باید جامعه بیاموزند و آموزش ببینیم که مهارت شنونده خوب بودن را یاد بگیریم و از قدیم گفته اند که شنونده باید عاقل باشه. 14 – از اسراف و تبذیر و حیف و میل منابع و فرصتات کشور پرهیز کنیم . مدیریت منابع و مصارف داشته باشیم و در راه استفاده بهینه از انرژی در همه انواع آن کوشا بوده و بی رویه مصرف نکنیم . متاسفانه فساد اداری و مالی در برخی سازمانها احساس تعلق و احساس تعهد سازمانی را از بین برده و نیروی انسانی ما را نسبت به تحقق اهداف دلسرد میکند . گرانارائهی و کم عرضهی و احتکار و عدم توجه به حق و حقوق دیگران آسیب جدی به سرمایه اجتماعی میزند . سوره اسراء آیه 27 : ان المبذرین کانوا اخوان الشیاطین و کان الشیطان لربه کفورا . سوره هود آیه 85 : و یا قوم اوفوا المکیال و المیزان بالقسط و لا تبخسوا الناس اشیاء هم و لا تعثوا فی الارض مفسدین . 15 – آگاه و دانا باشیم که فرمود توانا بود هر که دانا بود . سوره طه آیه 114 : و قل رب زدنی علما . و بگو که خدایا علم و دانش مرا زیاد کن . قطعا آگاهی و دانایی و کسب علم و معرفت و هنر آموزی ، سرمایه اجتماعی را تقویت نموده و انسجام اجتماعی را در راه بهره مندی همگانی از ثروتها و منابع بیش از پیش برایمان فراهم میکند . اگر دانایی محوری ، اساس کار سازمانها و ادارات و نظام آموزشی ما باشد ، برای ما ارزش افزوده خلق خواهد شد و جامعه ای ثروت آفرین و سرآمد میشویم و این برای تحقق منفعت عامه بسیار خوب است . امروزه عمدتا علم و تکنولوژی و دانش است که تراز و سطح بندی کشورها را نسبت به هم تعیین میکند و اگر ما بخواهیم چسب اتصالات جامعه را سفت تر و محکم تر کنیم حتما باید خود را مجهز به علم و دانش نموده و از هرگونه تنبلی و کم کاری و بی تفاوتی نسبت به آینده پرهیز کنیم و در راستای انجام و اجرای مسئولیت اجتماعی خود ، همواره شاداب و پویا و خلاق و سرزنده و امیدوار باشیم .

خدایا ما را با قرآن و عترت زنده بدار و با قرآن و عترت بمیران و با قرآن و عترت محشور فرما . آمین .